سفرنامه ناصر خسرو

معرفی فرهنگ جهانگیری

فرهنگ جهانگیری تالیف : میرجمالدین بن فخرالدین حسن انجو شیرازی

ویراسته ی : دکتر رحیم عفیفی   " استاد دانشگاه مشهد "

از انتشارات دانشگاه مشهد ، شماره ی 27

سال چاپ : 1351

در دو جلد

فهرست مندرجات ] جلد اول [

عنوان                                                                   صفحه

پیشگفتار   .............................................................  یک

مولف جهانگیری   .....................................................  سه

چگونگی تدوین فرهنگ جهانگیری   ................................  شش

روش تدوین فرهنگ جهانگیری   ....................................  هفت

تاریخ تدوین فرهنگ جهانگیری   .....................................  هشت

نظر فرهنگ نویسان درباره فرهنگ جهانگیری   ...................  نه

انتقادات صاحب فرهنگ رشیدی   ..................................  ده

اهمیت و ارزش فرهنگ جهانگیری   ................................  دوازده

نقص بزرگ فرهنگ جهانگیری   .....................................  چهارده

نخستین چاپ فرهنگ جهانگیری   .................................  شانزده

روش ویراستن فرهنگ جهانگیری در چاپ حاضر   ...............  شانزده

معرفی دستنویس های فرهنگ جهانگیری   .....................  بیست و یک

فهرستهای چاپ حاضر  .............................................  سی و شش

دیباچه مولف   ........................................................   1

مقدمه مولف   ........................................................   13

آغاز واژه نامه   .......................................................   67

پایان جلد اول (باب سین)   ........................................   1335

فهرست مندرجات ] جلد دوم [

عنوان                                                                  صفحه

آغاز جلد دوم (باب شین)   ........................................  1336

پایان جلد دوم   ......................................................  2368

فهرست واژه ها   ...................................................  2371

فهرست نام شاعران و نویسندگان   .............................  2573

فهرست ماخذ  ......................................................  2581

پایان جلد دوم   ......................................................  2609

مولف فرهنگ جهانگیری

در باره ی گردآورنده ی این فرهنگ ، باید گفت وی مردی دانشمند به نام میر جمالدین حسین بن انجو (اینجو) شیرازی است که سالها از عمر خود را در سرزمین هند ، در دربار جلال الدین محمد اکبر شاه و پسرش جهانگیر بسر برده است . وی از خاندان انجویه شیراز بوده که نسب ایشان به قاسم الراسی بن حسن بن ابراهیم طباطبایی حسینی می رسد . میر جمال الدین در اوان جوانی به هند رفت ، و مورد احترام و بزرگداشت حکام دکن قرار گرفت و پس از آن بملازمت جلال الدین محمد اکبر شاه رسید ، و در جرگه ی امرا در آمد .

چگونگی تدوین فرهنگ جهانگیری

وی به دلیل اینکه بیشتر وقت خود را صرف مطالعه آثار استادان سخن زبان پارسی می کرد ، و چون زیادی این آثار شامل اصطلاحات و لغات پهلوی بود و حل بسیاری از آن لغات مشکل مینمود ، در صدد بر آمد کتابی در این فن ترتیب دهد . وی مدت سی سال از عمر خود را صرف تحقیق واژه های پارسی و پهلوی و دری و اصطلاحات و غیر از آن نمود .

روش تالیف فرهنگ جهانگیری

با مطالعه فرهنگ جهانگیری ، چیزی که جلب توجه می نماید ، روش درست و دقیق میر جمال الدین است که در تدوین این فرهنگ بکار برده است . او در این کار تنها به آنچه دیگران نوشته اند بسنده ننموده است و بلکه برای حل بسیاری از واژه ها ، غیر از کتاب های لغت و دیوان شاعران ، خود نیز حضوری به مردم و جاهای مختلف رفته است تا واژه ای را که در هیچ کتابی ، برای آن معنا پیدا ننموده ، از مردم محلی که بدان زبان یا لهجه سخن می گفته اند ، معنا را گرفته و ثبت نموده است . وی خود گوید : " و آنچه از دیوان حکیم ناصر خسرو و سفرنامه او ظاهر گردید ، از خراسانیان و بدخشیان تفحص کردم ، و آنرا بشواهد ابیات فصحا و شعرا موکد گردانیده مثبت ساختم ... "

تاریخ تالیف فرهنگ جهانگیری

میر جمال الدین برای گرد آوری این فرهنگ مدت 12 سال از عمر خود را صرف نمود ، و سرانجام در سال 1017 هجری قمری ، یعنی در چهارمین سال سلطنت جهانگیر پادشاه پسر اکبر شاه ، تدوین آنرا تمام نمود و به نام پادشاه وقت ، آنرا فرهنگ جهانگیری نامید .

شیوه ی ترتیب واژه ها در فرهنگ جهانگیری  *

میر جمال الدین در این مورد روش نوی را نسبت به دیگران ، در پیش گرفت و نخواسته است که کارش تکراری و تقلیدی باشد . به عنوان نمونه وی واژه ی " رخش " و " نخ " را در باب " خ " آورده ، بدین ترتیب که اولی را در فصل " ر " و دومی را در فصل " ن " بیان نموده است . اگر چه دیگران به این روش وی در تنظیم واژه نامه خرده گیری کرده اند و گفته اند که استفاده ی آن برای همگان آسان نیست ، اگر چه به نظر من این خود نیز شیوه ای است که جالب مینماید .

نخستین چاپ فرهنگ جهانگیری

این فرهنگ ، حدود 133 سال پیش در هند ، به کوشش مولانا سید محمد صادق علی غالب لکهنوی ، به صورت چاپ سنگی ، و بر اساس یکی از نسخه های پر غلط ، بدون هیچگونه نظر انتقادی به چاپ رسید .

* توجه اینکه : شیوه ی ترتیب واژه ها در فرهنگ جهانگیری ، ویراسته ی دکتر رحیم عفیفی بصورت معمول و الفبایی تنظیم شده است .

                        ................. ۳ / ژولای / ۲۰۰۵ سکوت ..................